FESTIWAL

Festiwal Komentatorki (Rosja i Ukraina) - program

Performans Alevtiny Kakhidze „Ukraińska rzeczywistość: kurs przystosowawczy” 

„Ukraińska rzeczywistość: kurs przystosowawczy” to artystyczny performans, swoista gra służąca uświadomieniu rzeczywistości politycznej. Artystka zaprezentowała trzy prace: „W przeddzień Bożego Narodzenia” (świerk, teksty na papierze), „Przyjęcie” (różnokolorowe koraliki) i „Wariacje” (obiekty rysunkowe). „Ćwiczenia do Ukraińskiej Rzeczywistości…”, które zostały wymyślone i przećwiczone w lutowe wieczory we wsi Muzyczi oraz w Kijowie (Ukraina). 


Koncert kolektywu Avtomat

Pleśni to nowy projekt i nadchodzący album toruńskiego wokalisty, kompozytora i producenta, Kajetana Łukomskiego, grającego pod pseudonimem Avtomat. Do współpracy przy najnowszym albumie zaprosił wokalistki śpiewające białym głosem. Pleśni łączą ukraińskie, białoruskie, syberyjskie i gruzińskie pieśni wielogłosowe z nowoczesnymi, basowymi podkładami elektronicznymi, które wprowadzają te, często zapomniane, ludowe kompozycje w obszar zainteresowań młodych ludzi. Jest to inicjatywa, która ma przypominać człowiekowi o jego korzeniach. Nie wywodzimy się z geometrii, symetrii i matematyki, a z pleśni, prehistorycznej zupy, chaosu i biologicznej gęstwiny. Koncept pleśni umożliwia połączenie dzisiejszego technologicznego życia rodem z miastosfery z bardzo pierwotnymi środkami wyrazu. Koncerty projektu Pleśni składają się zarówno ze śpiewów a capella, jak i rytmów 2-stepowych, post-dubstepowych, brzmień future garage i afrobeat.


Liza Babenko. Wykład. Post-Majdan: przegląd i krytyka. Od ultraprawicowego nacjonalizmu do socjalizmu

Podczas swojego wykładu Liza Babenko – kulturoznawczyni, kuratorka i dokumentalistka – odkryła przyczyny ideologiczne, polityczne i gospodarcze, które legły u podstaw odrzucenia przez ogromną część Ukrainy (Krym i Donbas) zarówno rewolucji na Majdanie, jak i jej przesłania. Jak wskazują dzisiejsze sondaże, nieuznające Majdanu obwody kraju nie potrzebowały tego rodzaju narodowo-burżuazyjnego protestu, lecz prawdziwej walki klas skierowanej przeciwko lokalnym oligarchom i ich feudalistycznym rządom, do ukrócenia których nie wystarczyło samo obalenie prezydenta Janukowycza.

Odrzucenie protestów na Majdanie przez Krym, Donbas i inne regiony Ukrainy było do pewnego stopnia związane z nacjonalistyczną formą, którą przybrała rewolucja. Obecni propagatorzy ultraprawicowej idei ukraińskiej, stojący zimą na Majdanie ramię w ramię z przedstawicielami innych środowisk, nie byli w stanie pokonać traumy wywodzącej się z kolonialnej historii imperium rosyjskiego i Związku Radzieckiego oraz działań tych reżimów, które doprowadziły do śmierci milionów mieszkańców zachodniej Ukrainy. W rezultacie powszechnie wykorzystywano nacjonalistyczno-faszystowskie symbole oraz hasła skrajnie prawicowych programów, które poniekąd narzucono prorosyjskim wschodnim i południowym regionom kraju. Obszary te nie były historycznie silnie związane z zachodnią i środkową Ukrainą, a ich mieszkańcy nie odczuwają kolonialnych resentymentów związanych z rosyjskimi wpływami na danym terytorium. Na wykładzie omówiono co kryje się dziś pod pojęciem „faszyzmu ukraińskiego”. Przeanalizowano również zagadnienie prawdziwego zagrożenia prawicowym radykalizmem, który pojawił się na Ukrainie tuż po Majdanie, a nie, jak podawano w rosyjskich mediach propagandowych, jeszcze przed tym wydarzeniem. Poruszane na wykładzie zagadnienie neokolonializmu objęło nie tylko imperializm rosyjski, ale także kolonializm geopolityczny Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej. Wspomniane mocarstwa chcą realizować swoje interesy strategiczne w środku Europy w toczonej wojną Ukrainie, używając retoryki walki o ukraińską demokrację, którą należy rozumieć jako kolejny manewr populistyczny. 



Dyskusja. Gwałt: za i przeciw. Syndrom postkolonialny. Kolonializm w rozumieniu współczesnym oraz jego potencjał w ramach interpretacji politycznej, geograficznej, artystycznej i kulturowej 

Uczestnicy: Agnieszka Morawińska, Małgorzata Jacyno, Tomasz Stryjek (moderator)

Pretekstem do rozmowy były, podejmowane ostatnimi czasy coraz częściej, próby spojrzenia na kraje Europy Środkowowschodniej przez pryzmat teorii postkolonialnej. Zbliżenie się do istoty obecnej sytuacji na Ukrainie wymaga w pierwszym rzędzie prześledzenia stosunków między krajami byłego bloku socjalistycznego a Federacją Rosyjską i Związkiem Radzieckim w kontekście imperializmu i kolonializmu.

W krajach Europy Wschodniej i Środkowej (jak też na Bałkanach) cele, charakterystyka formalna oraz narzędzia kolonizacji różnią się od innych rodzajów dominacji imperialnej. Determinują one szanse na odtworzenie tożsamości narodowych w ramach danych państw oraz charakter instrumentów do tego wykorzystywanych. W kontekście obecnej sytuacji w Rosji i na Ukrainie rozmawialiśmy m.in. o tym, jak w perspektywie historycznej wyglądały wzajemne relacje pomiędzy Rosją a Ukrainą, jakie narzędzia interpretacyjne oferuje teoria postkolonialna oraz jak można rozumieć rolę sztuki w procesie wychodzenia z podporządkowanej pozycji.



Lesia Khomenko. Wykład. Działania REP (Rewolucyjna Przestrzeń Eksperymentalna, eng. Revolutionary Experimental Space)  

Rozmowa z artystką dotyczyła działań inicjatywy REP (eng. Revolutionary Experimental Space). REP to grupa artystów powołana do życia w listopadzie 2004 roku. Należą do niej: Nikita Kadan, Zhanna Kadyrova, Vladimir Kuznetsov, Xenia Gnilitskaya, Lada Nakonechnaya i Lesia Khomenko. Początek wspólnej inicjatywie młodych ukraińskich artystów dała ulica: grupa powstała w trakcie burzliwego przebiegu Pomarańczowej rewolucji. Twórcy wywieszali wówczas swoje plakaty polityczne, ozdobione absurdalnymi hasłami i symbolami, umieszczając je pośród prawdziwych afiszy. Co ciekawe, rewolucja przywłaszczyła sobie wiele plakatów przygotowanych przez REP, wykorzystując je później do prowadzenia realnej, politycznej agitacji. Tłem dla pierwszych przedsięwzięć grupy była więc performatywność politycznych akcji przeprowadzanych na Ukrainie. Artystom udało się zarejestrować pęknięcia w tkance rzeczywistości, które doprowadziły do całkowitego zaniknięcia poczucia realności zdarzeń.


Olga Jitlina. Wykład. Agencja Informacji Utopijnej, Rosja – Kraj wielkich możliwości, Hodja Nasreddin konkurs żartu 

Olga Jitlina opowiedziała o swojej pracy, o wykorzystaniu platform niekonwencjonalnych oraz o swoim zainteresowaniu zagadnieniami z zakresu praw człowieka, nacjonalizmu oraz neo-nacjonalizmu w Rosji. Artystka przedstawiła trzy projekty. Agencja Informacji Utopijnej to seria publikacji w mass mediach, łącząca humor i absurd. Agencja Informacji Utopijnej z jednej strony bada siły wyobraźni, z drugiej zaś analizuje niestabilność polityczną kraju. Prezentowana podczas festiwalu Komentatorki gra planszowa „Rosja – Kraj wielkich możliwości” to próba oddania różnorodnych scenariuszy z życia obywateli dawnych republik radzieckich, emigrujących do Rosji za chlebem i pracą. Artystka przybliżyła także swój nowy projekt opracowany w ramach inicjatywy Manifesta 10: humorystyczny konkurs nazwany na cześć Hodży Nasreddina, który plasuje śmiech w wielu kontekstach społecznych i pokazuje, jak staje się on - jedynym dostępnym człowiekowi- orężem w walce politycznej.


Dyskusja. Dawid i Goliat. Sztuka walki z olbrzymem. Strategie wywrotowe, ich oddziaływanie i skutki

Uczestnicy: Katarzyna Kozyra, Agata Czarnacka, Jan Śpiewak, Anna Łazar (moderatorka)

W dzisiejszym świecie napotykamy wiele strategii stosowanych przez aktywistów politycznych, poczynając od działań ruchów ekologicznych, zaś na ruchu Occupy Wall Street lub „Prayer” grupy Pussy Riot kończąc. Panel dyskusyjny postawił wiele ważkich pytań. Które ze wspomnianych strategii okazują się najefektywniejsze w dzisiejszym świecie? Dlaczego tak ważne jest odpowiednie połączenie marketingu i kreatywności? Jak potrząsnąć opinią społeczną, jednocześnie będąc prawnie chronionym przed działaniami organów państwowych? W dyskusji poruszone zostały rozmaite przykłady udanych i nieudanych akcji aktywistów. 



Dyskusja. Oni żyją! Oglądanie rzeczywistości oczyma współczesnych mediów

Uczestnicy: Aleksandra Karasińska, Michał Przymusiński, Marek Troszyński, Agnieszka Wołk-Łaniewska (moderatorka)

Wojny informacyjne od wieków stanowią jedną z najskuteczniejszych strategii kontroli społecznej. Wraz z pojawieniem się otwartych mediów oraz Internetu zyskaliśmy dostęp do wolności i swobód, o jakich nie mogliśmy nawet marzyć dwadzieścia lat temu. Dziś każdy głos ma szansę zostać usłyszany, każdy może udostępnić lub stworzyć dowolne treści, z których każda znajdzie swojego odbiorcę. Łatwo jest zachłysnąć się tą wolnością. Pod jej płaszczykiem kryją się jednak kolejne zagrożenia, takie jak choćby powszechnie wykorzystywana możliwość tworzenia i natychmiastowego rozprzestrzeniania sztucznie wykreowanej rzeczywistości. Zaczynamy sobie zdawać sprawę z faktu, że Internet także może być niebezpiecznym narzędziem wojny informacyjnej, pozwalającym na przekazywanie wybranych treści odpowiednim grupom ludzi. 



Dyskusja. Zabić smoka. Uwagi o wolności osobistej i obywatelskiej. Czy możemy lepiej zrozumieć to, co naprawdę dzieje się na Ukrainie?

Uczestniczki: wszystkie artystki biorące udział w Festiwalu.

Tocząca się obecnie wojna dotyka zarówno Rosjan, jak i Ukraińców. Niektóre z uczestniczek festiwalu przebywały w strefie działań wojennych, inne mają tam bliskich krewnych. W ramach dyskusji wspólnie postaraliśmy się porozmawiać o swoich doświadczeniach związanych z tym konfliktem. Punktem wyjścia do rozmowy był radziecko-niemiecki film-parabola „To Kill the Dragon” (pol. Zabić Smoka) z 1988 roku, nakręcony tuż przed upadkiem muru berlińskiego. Akcja obrazu toczy się w nieistniejącym kraju, którego mieszkańcy żyją, ciągle lękając się Smoka. Smok włada krajem, prześladuje poddanych, igra z ich życiem. Większość nie pragnie ratunku, nie chce niczego zmieniać i twierdzi, że „jedyny sposób, aby pozbyć się Smoka, to mieć swojego Smoka”. Pojawia się jednak rycerz, który zabija potwora. Kraj następnie pogrąża się w zamieszkach i chaosie, ponieważ tak właśnie dawni poddani bestii wyobrażali sobie wolność. Z morza anarchii wyłania się w końcu nowy przywódca. Sam obwołuje się prezydentem kraju, proklamuje powstanie Republiki i obwieszcza, że oto nastała wolność. To jednak tylko kolejny potwór u sterów władzy. Rycerz znowu więc powraca, aby podjąć powtórną walkę o wyzwolenie kraju i wytłumaczyć mieszkańcom, że pierwszym krokiem, jaki powinni wykonać, jest zabicie bestii, która drzemie w nich samych. Wtedy jednak i on zdaje sobie sprawę, że oto właśnie sam stał się kolejnym następcą potwora… 




Lyubov Matyunina. Warsztaty. „Make a piece” Stworzyć dzieło / Stworzyć pokój. Dzieło rytualne: tkanie dywanu  

zgodę rób zgodę rób zgodę rób
i nie bij już
jeśli bić będziesz dziś
to ja będę gryźć
i to nie jest żaden żart
cegłą w Ciebie rzucę
cegła się połamie
przyjaźń nam zostanie!

Warsztaty zainspirowane zostały dziecięcą wyliczanką, którą zna każdy mały Rosjanin i Ukrainiec, a którą dzieci recytują sobie po każdej kłótni. W świecie dorosłych nie jest już tak łatwo o zgodę. Opierając się na idei heterotopii, wyłożonej przez Michaela Foucaulta w Innych przestrzeniach (1967) oraz na studium Shridek Dymitra Arzyutowa, omawiającym rytualne tkanie dywanów z Ałtaju, Matiunina wykorzystuje dywan w charakterze mapy strukturyzującej otaczającą nas przestrzeń. Podobnie jak w przypadku pracy Wishmaster Carpet (pol. Dywan zaklinacza), także i w trakcie Festiwalu dzieło było wspólnie tworzone przez artystkę i uczestników warsztatów, stając się odbiciem przestrzeni, symbolicznym wprowadzeniem w hierarchiczną strukturę świata i rytuałów. Dywan przeobraził się w przedstawienie rzeczywistości idealnej. Wojny i konflikty zostaną wplecione w jego rogi w związku z nieubłaganym upływem czasu, którego biegu nie można zawrócić. W trakcie tkania znalazła się jednak chwila na przerwę i splecenie ze sobą małych palców dwóch złączonych dłoni. Ten rytualny gest z dzieciństwa jest wszak tak potrzebny także w świecie dorosłych.


Lusine Djanyan. Wykład. Sztuka działania bezpośredniego (Akcje Mordovlag oraz działania grupy Pussy Riot w Soczi w roku 2014)

Podczas spotkania Lusine Dijanian wyjaśnił pojęcie „sztuki działania bezpośredniego”. Przy użyciu tego pojęcia można opisać między innymi projekt rozpoczęty przez artystkę w więzieniu Mordovlag (zakład karny w Mordowii, gdzie umieszczono Nadieżdę Tołokonnikową) w październiku 2013 roku. Lusine Dijanian przebywała na miejscu w trakcie kampanii wsparcia, która rozpoczęła się strajkiem głodowym Tołokonnikowej, aż do przewiezienia aktywistki do Krasnojarska. Dijanian opowiedziała o projektach cząstkowych, składających się razem na Mordovlag oraz o akcji grupy Pussy Riot podczas Igrzysk Olimpijskich w Soczi w roku 2014, która miała miejsce tuż po zwolnieniu z więzienia Nadieżdy Tołokonnikowej i Marii Alochiny, a w której artystka także brała udział. 



Ekaterina Lazareva. Wykład. Estetyzacja polityki i upolitycznienie estetyki 

W swoim głośnym eseju pod tytułem "Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej" Walter Benjamin wprowadza rozróżnienie na „niewłaściwy” sposób estetyzacji polityki uprawiany przez prawicę oraz „właściwy” sposób upolitycznienia estetyki, który stosuje lewica. Przykłady odpowiadające tej benjaminowskiej opozycji można znaleźć w sztuce awangardowej, w szczególności zaś we włoskim futuryzmie oraz sztuce rosyjskiej. Oczywiście, pewna liczba działań i trendów nie mieści się w opisanym schemacie, wykraczając poza jego rygorystyczny kształt. Niemniej jednak ta konkretna myśl Benjamina była myślą o niezwykłym oddziaływaniu, zwłaszcza w kontekście intelektualnym. Do tego nawet stopnia, że oficjalne przedsięwzięcia polityczne wkroczyły w wymiar filozoficzny dzięki działaniu artystycznemu, artyści i kuratorzy sztuki zyskali zaś inspirację do tworzenia dzieł w sposób polityczny. Wykład poświęcony był krótkiej analizie obu strategii w oparciu o bieżące zagadnienia polityczne.


Alevtina Kakhidze. Wykład. Być żywym lub martwym artystą 

"Być żywym lub martwym artystą" składa się z notatek, rysunków, diagramów i schematów, które stworzyłam. Praca stanowiła odwierciedlenie mojego nie/udziału w Europejskim Biennale Sztuki Współczesnej Manifesta 10 w Sankt Petersburgu w 2014 r.

Gdybym była martwym uczestnikiem biennale, jak Louise Bourgeois czy Joseph Beuys, tych notatek i rysunków nigdy by nie było... Można by było jedynie mówić o trafności wyboru prac dokonanych przez kuratora, pochodzących z mojej twórczości, a pokazywanych w ramach Manifesta 10.

Okazuje się, że zarówno ja, jak i Paweł Althamer, mamy prawo do wpływu na to, w jaki sposób nasze prace będą pokazane lub niepokazane w ramach Manifesta 10., a Louise Bourgeois i Joseph Beuys, takiego prawa mieć nie mogą.

* Paweł Althamer, polski artysta, który odmówił udziału w Manifesta 10. Alevtina Kakhidze przyjęła zaproszenie do udziału w tym projekcie bez najmniejszego wahania.

-- Alevtina Kakhidze


Mariia Gonchar. Warsztaty. Jak zapakować i dostarczyć jedzenie do aresztu  

Inspirację do stworzenia tej pracy artystka zaczerpnęła z pozornie absurdalnego sposobu działania lokalnego systemu sądownictwa, opartego na zmodyfikowanym kodeksie karnym Związku Radzieckiego, w którym cały wymiar sprawiedliwości poddany jest tendencji wyłącznie oskarżycielskiej, gdzie prawo istnieje na papierze, lecz nie wszystkie jego postanowienia wcielane są w czyn. Mariia Gonchar przekazała nam odbicie własnych doświadczeń poprzez przedstawienie praktyki wykorzystywanej w trakcie niedawnych niepokojów na Ukrainie, która polegała na wysyłaniu paczek do osób aresztowanych podczas zamieszek na Majdanie. 


Program filmowy Lizy Babenko "Po Majdanie: między Rosją a Ukrainą"

„Po Majdanie: między Rosją a Ukrainą” to unikatowy zbiór ostrych filmów politycznych zrealizowanych przez reżyserów ukraińskich i rosyjskich. Wszystkie filmy zostały nakręcone w ciągu ostatnich kilku lat lub nawet miesięcy. Koncepcyjnie spina je wspólna polityczna postawa filmowców, skierowana zarówno przeciwko obecnej wojnie domowej na Ukrainie, jak również przeciw kolonialnej agresji Rosji na postmajdanową Ukrainę.

Program zawierał krótko- oraz pełnometrażowe filmy dokumentalne zrealizowane przez młodych reżyserów i firmowane znanymi nazwiskami, fabularne pełnometrażowe filmy wyróżnione na międzynarodowych festiwalach filmowych. Filmy młodych ukraińskich twórców dokumentalnych traktują o protestującej rzeczywistości kijowskiego Majdanu. Jednocześnie odsłaniają niejednoznaczną realność tej rewolucji, pełnej lokalnego nacjonalizmu i skrajnie prawicowego radykalizmu (Katherina Gornostay), która następnie przyczyniła się do późniejszej separacji Krymu i konfliktu zbrojnego z Rosją (Vlad Kazakov). Filmy ukraińskich reżyserów tzw. nowej fali (Piotr Armyanovsky, Nadezhda Parfan i Maria Stoyanova) odnoszą się do ukraińskiej rzeczywistości społeczno-politycznej przed Majdanem, która jest ciekawym punktem wyjścia do analizy obecnej post rewolucyjnej sytuacji tego kraju. Prace wideo rosyjskiej artystki Marii Godowannej, uczennicy znanego amerykańskiego reżysera-awangardzisty Jonasa Mekasa, językiem parodii krytykują rosyjski rząd i jego imperialną agresję. 

Katherine Gornostai, „Zęby Lenina”, Ukraina, 2014 (10 min) 

Andrey Litvinenko, „Uśpienie”, Ukraina, 2014 (6:05 min)

Vlad Kazakov, „Rewolucja na Ukrainie”, Ukraina, 2014 (11:38 min)

Piotr Armyanovsky, „Fabryka mięsa”, Ukraina, 2013 (32 min)

Masha Godovannaya, „Uczta w czasach zarazy”, Rosja, 2014 (12 min)

Masha Godovannaya, „Nietradycyjny”, Rosja, 2013 (6 min)

Nadia Parfan, Maria Stoyanova,„Egzarcha”, Ukraina, 2013 (10 min) 

Pokaz Against Gravity/Planete+ Doc Film Festival (obecnie: Docs Against Gravity Film Festival):

„Szczęście ty moje”, Siergej Łoźnica, Rosja, Niemcy, 2010
„Pussy Riot: Modlitwa Punka”, Mike Lerner, Maxim Pozdorovkin, Rosja, Wielka Brytania, 2013