DISCOVERING AND REDISCOVERING

DISCOVERING AND REDISCOVERING WOMEN ARTISTS: Katalog i przygotowania do wystawy URSZULI BROLL

 

Urszula Broll. Atman znaczy Oddech

 

Retrospektywa malarstwa Urszuli Broll w Królikarni to rozpięta na przestrzeni wielu dekad opowieść o
życiu i twórczości wielkiej i ważnej, ale niesłusznie zapomnianej artystki. Początki twórczości urodzonej w
1930

roku w Katowicach Urszuli Broll przypadły na trudne dla artystów powojenne lata. Pomimo wielu
przeszkód, które napotkała w życiu, Broll jako jedna z nielicznych kobiet brała aktywny udział w
kształtowaniu powojennej awangardy artystycznej i tzw. katowickiego undergroundu.
Punkt zwrotny w malarstwie Urszuli Broll nastąpił w latach sześćdziesiątych, kiedy zaczęła malować
obrazy medytacyjne. Nowe podejście do aktu twórczego odróżniało sztukę Broll zarówno od sztuki szytej na
miarę oczekiwań władz partyjnych, jak i ówczesnej neoawangardy. Popchnęło artystkę w zupełnie nowe
obszary. Malowała mandale, które z samej swojej istoty nie są tworzone po to, aby je oglądać. Są jedynie
ekspresją tego, co działo się w wewnętrznym świecie artystki. Próbą nadania formy procesom, które trudno
ująć w słowa.
Tytułowy Atman pojawił się w twórczości Broll w 1967 roku i ma związek z działalnością Grupy
Oneiron. Najważniejszym dziełem grupy katowickich artystów, spotykających się przy ul. Piastowskiej, stał
się Leksykon (Encyklopedia symboli). Składał się on z 30 czarnych kartonów, z których każdy przypisany był
do jednej z liter polskiego alfabetu. Poszczególne strony leksykonu, określone później jako Czarne Karty
(znane również pod określeniami Nowe Bezpretensjonalne Pismo Święte w Obrazkach lub Nowy
Bezpretensjonalny Chaos w Obrazkach), były wspólnym dziełem całej grupy. Powstawały przez dwa lata.
Asumptem do powstania kolejnych kart było każdorazowo osobne hasło: Atman, Ból, Cefalus, Drzewo…,
dopełniane przez artystów nowymi słowami i rysunkami według ściśle określonego harmonogramu. Sposób
nanoszenia własnych pomysłów i oznaczeń przypominał gry surrealistów, kolejność ustalano przez
losowanie. Jedynym ograniczeniem twórców był dobór kolorów, oprócz bieli dopuszczalna była barwa
boskiej światłości — srebrna lub złota. Kwadrat pierwszy, A, który przypadł Broll, miał odnosić się do pojęcia
Atman (z sanskrytu „oddech“), oznaczającego pierwiastek życia, osiągnięcie pełnej świadomości,

umożliwiającej jednostce u szczytu indywidualnego rozwoju, nawiązanie duchowej więzi z boską jaźnią,
oddechem Brahmy. 1
Pracownia na Piastowskiej, którą Broll prowadziła wspólnie z mężem, Andrzejem Urbanowiczem,
przemieniła się z czasem w swoiste laboratorium eksperymentów duchowych i artystycznych. Była miejscem
spotkań, podczas których dyskutowano o filozofii, religii, magii, okultyzmie czy gnozie. Zaciekawienie
artystów budziły te obszary kultury, które stanowiły białe plamy polskiego pejzażu kulturowego. Podczas gdy
Urbanowicz coraz bardziej zgłębiał tajniki zachodniego okultyzmu, ezoteryki i alchemii, Broll tłumaczyła
oryginalne teksty Junga. Odkrywała dla siebie mistykę Indii, taoizm, filozofię zen i tantrę. Pod wpływem lektur
i dalekowschodnich praktyk medytacyjnych, w tle inspirujących rozmów o duchowości rozwijała się nowa
twórczość Urszuli Broll.
W latach osiemdziesiątych artystka opuściła Katowice, podążając za wspólnotą buddyjską, która pod
Jelenią Górą objęła w czasowe posiadanie Stary Młyn. Urszula zamieszkała w Przesiece – niewielkiej wsi w
centrum Karkonoszy w Dolinie Czerwienia, Podgórnej i Myi. Nowe miejsce, w którym życie toczyło się
według innego rytmu, nazwała swoim „miejscem odnalezionym”. Obchodząca w tym roku 90. urodziny
artystka nadal mieszka w Przesiece. Tam, w niewielkim domu na wzgórzu, w otoczeniu dzikiego ogrodu
tworzyła przez lata obrazy medytacyjne, barwne mandale i misterne czarno-białe rysunki tuszem. Oddawała
się medytacjom w naturze. Malowała pejzaże gór, które nazywała „stanami emocjonalnymi”. Artystkę łączyła
z jej pracami szczególna więź. Tworzyła je właściwie tylko dla poznania siebie. W spokoju i ciszy artystka
odnalazła równowagę.
Malarstwo Urszuli Broll, pozbawione utylitarnych funkcji, a zarazem odległe od sztuki rozumianej
kategoriach produktu-fetyszu, ewoluowało w kierunku, który sama artystka opisywała używając określenia
sztuka jako joga. Medytacyjna twórczość była dla Urszuli Broll próbą zmiany jej statusu jako artystki.
Uwolniła ją ostatecznie od trzymania się sztucznie ustalonych wzorców, zachowań i kryteriów, ale być może
również usytuowała ją na lata poza wielkimi narracjami głównego nurtu polskiej sztuki.
Obcowanie z malarstwem Urszuli Broll wymaga uważności, otwartego umysłu i pewnego duchowego
partnerstwa. Znaczenie intymnych obrazów Urszuli Broll zdaje się wykraczać poza materialną formę. Skłania
do przemyślenia relacji z naturą i metafizycznym wymiarem rzeczywistości. Jak pisze K. Sikora w tekście
zamieszczonym w niniejszym katalogu, mandale Urszuli Broll, współczesne tanki dla ludzi Zachodu, budzą w
odbiorcy pewien szczególny rodzaj pozbawionej niepokoju tęsknoty. Dla człowieka, doświadczającego
dzisiaj uważnego kontaktu z medytacyjnym malarstwem Broll, nie ma znaczenia jej płeć, historia,
przynależność do tego czy innego środowiska, dotychczasowa droga rozwoju artystycznego ani osiągnięcia
twórcze. Tym, co ma znaczenie, jest autentyczność doświadczenia.

 

kuratorka: Katarzyna Kucharska

1. J. Zagrodzki, Miejsce śnienia, [w:] Urszula Broll [kat. wyst.], Biuro Wystaw Artystycznych, Jelenia
Góra 2000, s.15.

 

 

 

 

 

Urszula Broll urodziła się 17 marca 1930 r. w Katowicach, w rodzinie ze śląskim rodowodem. Naukę pobiera w szkole polskiej w Katowicach i niemieckiej we Wrocławiu. W 1949 roku zdaje maturę w żeńskim liceum w Katowicach i rozpoczyna studia na krakowskiej ASP – Oddział w Katowicach – kierunek grafika propagandowa, plakat. Jej nauczycielami byli: prof. Leon Dołżycki (kapista) – malarstwo, prof. Bogusław Górecki – plakat, prof. Aleksander Rak – grafika artystyczna i rysunek. Niemal na początku studiów poznaje Konrada Swinarskiego, który przybliżył jej i kilku studentom „Teorię widzenia” Władysława Strzemińskiego. Wspólnie tworzą krąg samokształceniowy, którego spotkania i prace twórcze, inspirowane poglądami Strzemińskiego, zaowocowały w 1953 roku wystawą i uformowaniem się Grupy St-53. W 1955 r. Urszula Broll kończy z wyróżnieniem studia i uczestniczy w wystawach St-53 w Katowicach, Pałacu Sztuki w Krakowie i w Galerii Krzywe Koło w Warszawie. Bierze udział w poznańskiej wystawie trzech głównych grup twórczych: St-53, Grupy R-55, Grupy 55 w 1957 r. Uczestniczy w II Wystawie Sztuki Nowoczesnej w Warszawie zestawem olejnych obrazów pt. „Pejzaże”.W 1958 r. zawiera związek małżeński z Andrzejem Urbanowiczem i wspólnie tworzą undergroundowe miejsce sztuki – pracownię przy ul. Piastowskiej 1. Indywidualna wystawa Urszuli Broll w katowickim BWA w 1963 roku pokazuje nowy etap twórczy artystki malarstwo materii z cyklu „Alikwoty”.

Dalsze lata to czas studiów teorii C. G Junga, i plastycznych przełożeń własnej świadomości, działalności wydawniczej, poszukiwań duchowych i powstanie grupy Oneiron ( Antoni Halor, Zygmunt Stuchlik, Henryk Waniek i Urbanowiczowie) jako swoiste studio eksperymentów wizualnych i mentalnych. Jego efektem były zbiorowe kreacje tzw. Czarne Karty. Własne wypowiedzi artystki przybierają formy mandali, co wówczas w polskiej sztuce było nowością. Ich obszerny wybór razem z rysunkami pokazano w 1970 roku w katowickim BWA.

Początek lat 70. to czas fascynacji buddyzmem. Pracownia na Piastowskiej staje się miejscem pierwszej grupy buddyjskiej w Polsce. Urbanowiczowie rozstają się w 1978 roku. Andrzej wyjeżdża do USA, a Urszula przenosi się do Przesieki koło Jeleniej Góry. Tworzy metaforyczne akwarele, rysunki i górskie widoki uczestniczy w życiu artystycznym Kotliny Jeleniogórskiej. Jej retrospektywna wystawa odbyła się w 2005 roku w Jeleniej Górze i Katowicach, a po niej kilka innych. W 2015 r. zaproszono ją do wystawy „Kobiety nowoczesne” w Galerii Piekary w Poznaniu poświęconej artystkom, które wywarły wielki wpływ na sztukę nowoczesną.

Prace Broll znajdują się w zbiorach: Muzeum Śląskiego, Muzeum Historii Katowic, Muzeum Okręgowym w Koszalinie, Muzeum Karkonoskim w Jeleniej Górze, BWA w Jeleniej Górze i kolekcjach prywatnych.

 

 

 

Subskrybuj:
aby uzyskać dostęp do rozszerzonego pakietu materiałów w języku polskim i angielskim wyślij maila:
urszula.broll@fundacjakatarzynykozyry.pl